Norðurorka rekur umfangsmikið og fremur flókið hitaveitukerfi sem þjónar Akureyri og stórum hluta Eyjafjarðarsveitar, Hörgársveit og Svalbarðsstrandar þar sem jarðhiti er nýttur úr sjö vinnslusvæðum: Botni, Syðra-Laugalandi, Ytri-Tjörnum, Svalbarðseyri, Glerárdal, Laugalandi á Þelamörk og Hjalteyri. Auk þess hefur í tímans rás verið framleidd svolítil viðbótarorka fyrir kerfið með varmadælum og rafskautakötlum. Í lok árs 2024 bættist við orka úr hrakvarma frá verksmiðju TDK á Akureyri og í kjölfarið var rekstri varmadælna hætt. Norðurorka rekur að auki sjálfstæðar hitaveitur í Ólafsfirði, Hrísey, Ytri-Haga, Fnjóskadal og Grenivík. Þessar veitur nýta jarðhita úr nálægum vinnslusvæðum, að Grenivík undanskilinni sem fær vatn úr jarðhitakerfinu á Reykjum í Fnjóskadal. Norðurorka sinnir reglubundnu rannsóknastarfi í tengslum við hitaveiturnar, sem skipta má í vinnslueftirlit annars vegar og jarðhitarannsóknir hins vegar, og unnið er að langmestu leyti í samstarfi við Íslenskar orkurannsóknir (ÍSOR). Rannsóknastarfið er hluti af markvissri langtímastefnu Norðurorku sem tekur mið af þróun svæðanna og vaxandi eftirspurn, með það að markmiði að tryggja viðskiptavinum öruggt aðgengi að heitu vatni til framtíðar.
Vinnslueftirlit
Nánast frá upphafi Hitaveitu Akureyrar árið 1977 hefur verið öflugt eftirlit með allri vinnslu og orkubúskap veitunnar sem unnið hefur verið í náinni samvinnu við Íslenskar orkurannsóknir og forvera þeirra, Jarðhitadeild og Rannsóknasvið Orkustofnunar. Sérfræðingar þessara stofnana hafa jafnframt sinnt úrvinnslu gagna og birt í árlegum skýrslum auk þess að útbúa forðafræðilíkön og vinnsluspár fyrir jarðhitasvæðin. Vinnslueftirlitið felur í sér reglulegar mælingar og eftirlit með vinnslu og breytingum sem verða á jarðhitakerfunum við vinnsluna ásamt gagnaúrvinnslu, gerð forðafræðilíkana og samanburð vinnslunnar við spádóma þeirra. Sýnum af jarðhitavatninu er safnað reglulega til efnagreininga hjá ÍSOR og er það hluti af gæðaeftirliti með heita vatninu þar sem sérstaklega er fylgst með efnum sem geta valdið skaða svo sem tæringu og útfellingum, sýnt forboða yfirvofandi kælingar í jarðhitakerfinu, eða verið merki um innflæði sjávar í það. Öflugt vinnslueftirlit er grundvöllur sjálfbærrar nýtingar jarðhitakerfa og nauðsynlegt til að meta afköst þeirra til lengri tíma. Niðurstöður úr vinnslueftirlitinu eru afar mikilvægar til skilnings á eðli jarðhitans og þannig mynda þær mikilvægt framlag til rannsókna og vísinda. Vinnslueftirlitsskýrslu ÍSOR, um eftirlit með vinnslu úr jarðhitasvæðum veitnanna sem þjóna Akureyri og nágrenni, Hrísey, Fnjóskadal og Grenivík árið 2024, var skilað til Norðurorku í desember 2025.
Frá ársbyrjun 2017 hefur ÍSOR rekið jarðskjálftamælanet á Eyjafjarðarsvæðinu fyrir Norðurorku með það að markmiði að kortleggja virk misgengi og fylgjast með áhrifum vinnslu á hugsanlegar brotahreyfingar í og nærri jarðhitakerfum. Jarðskjálftamælingar hafa síðan þá verið fastur þáttur í vinnslueftirliti Norðurorku. Netið samanstendur af sex skjálftamælum en einnig eru nýttir nálægir skjálftamælar sem tilheyra landsneti Veðurstofu Íslands. Skjálftagögnunum er safnað í gagnagrunn ÍSOR og þau birt í rauntíma á vefsvæði sem Norðurorka hefur aðgang að. Í lok október 2024 bauð ÍSOR Norðurorku að láta gæðayfirfara jarðskjálftabylgjugögn sem söfnuðust á tímabilinu 2017-2020 og setja á alþjóðlegt staðlað form. Vinnan fer fram innan EPOS Ísland verkefnisins, sem er á vegvísi RANNÍS. Verkefnið snýr að opnu aðgengi gæðayfirfarinna jarðvísindagagna en slík gögn hvetja til fleiri óháðra rannsókna sem geta gagnast bæði Norðurorku og íslensku samfélagi. Undirbúningur gæðayfirferðarinnar fyrir árin 2017-2020 hófst í desember 2024 og stendur enn yfir, og að henni lokinni er áætlað að farið verði í sömu vinnu fyrir gögn sem söfnuðust á tímabilinu 2021-2025. Í desember 2024 birtist grein í vísindatímaritinu Bulletin of Volcanology um EPOS gagnasamstarfið. Verkefnið er leitt af Veðurstofu Íslands og er ÍSOR meðal þátttakenda. Afrakstur verkefnisins mun auðvelda Norðurorku alla samvinnu og úrvinnslu skjálftagagna í framtíðinni.
Loks má nefna að Norðurorka hefur haft eftirlit með neðansjávarútstreymi jarðhitavatns við Arnarnesstrýtur sem talið er sem fastur þáttur í vinnslueftirlitinu. Þetta eftirlit fer fram með stöðugum mælingum á hita og rafleiðni á völdum stöðum við strýturnar í samstarfi við verkfræðistofuna Cowi og Erlend Bogason kafara hjá Strýtunni Dive Center á Hjalteyri.
Jarðhitarannsóknir
Jarðhitarannsóknir lúta annars vegar að því að auka skilning á jarðhitakerfum almennt og hins vegar að því að leita nýrra jarðhitasvæða og kanna möguleika til virkjunar þeirra. Umfang þeirra ræðst aðallega af fyrirséðri þörf fyrir aukna orku og afl, sem aftur er háð þróun byggðar, orkunýtni heimila, atvinnustarfsemi og mannfjölda. Norðurorka hefur lagt áherslu á að rannsóknum á jarðhitasvæðum sé sinnt reglubundið þannig að nauðsynleg þekking liggi fyrir þegar þörf er á viðbótarorku. ÍSOR hefur reglulega verið falin áætlanagerð þar sem rannsóknaverkefni eru skipulögð nokkur ár fram í tímann. Á árinu 2025 var slík áætlun unnin fram til ársins 2034, að þessu sinni innan Norðurorku en í góðu samstarfi við ÍSOR. Í þeirri áætlun er mest áhersla lögð á næstu 5 ár en rannsóknir sem hugsaðar eru til að mæta orkuþörf í lengri framtíð eru ekki eins nákvæmlega tíundaðar. Áætlunin er unnin út frá forsendum um orkuþörf næstu ára og væntingum um árangur jarðhitaleitar og verður endurskoðuð og uppfærð eftir því sem niðurstöður rannsókna og borana berast og nýjar upplýsingar um horfur í orkuþörf koma fram.
Hjalteyri
Frá því í lok árs 2021 hafa efnagreiningar á eftirlitssýnum frá vinnsluholunum á Hjalteyri sýnt breytingar sem benda til innstreymis saltara vatns í jarðhitakerfið. Síðan þá hefur eftirlitssýnataka verið mun umfangsmeiri á Hjalteyri en á öðrum vinnslusvæðum Norðurorku en auk efnagreininganna notar Norðurorka síritaðar leiðnimælingar í vinnsluholunum til þess að fylgjast með breytingum í seltu í rauntíma.Þó að seltan hafi vaxið yfir vetrarmánuðina frá því aukningin greindist fyrst er hún það lítil að hún hefur ekki áhrif á lagna- eða ofnakerfi viðskiptavina, en haldi þessi þróun áfram gæti hún með tímanum valdið vandamálum eins og útfellingum í dælubúnaði í vinnsluholunum sjálfum. Því hefur vinnsla nú verið dregin saman eins og kostur er á Hjalteyri, í samræmi við markmið Norðurorku um sjálfbæra vinnslu úr kerfinu, og til að vega þar upp á móti hefur framleiðsla verið aukin úr öðrum vinnslusvæðum veitunnar. Frá því Norðurorka hóf nýtingu á glatvarma frá aflþynnuverksmiðju TDK á Akureyri til upphitunar bakrásarvatns í hitaveitukerfi fyrirtækisins, í desember 2024, hefur verið hægt að draga enn frekar úr vinnslu á Hjalteyri.
Til þess að auðvelda ákvarðanir um stýringu jarðhitavinnslu á Hjalteyrarsvæðinu í framtíðinni hefur Norðurorka fengið ÍSOR til að ráðast í líkanreikninga í því skyni að smíða líkan sem hermir byggingu og eðli jarðhitakerfisins og getur spáð fyrir um áframhald seltuinnstreymisins. Fyrsti áfangi verkefnisins fólst í undirbúningi líkanreikninganna og er honum lýst í skýrslu ÍSOR sem gefin var út árið 2024. Sérfræðingar ÍSOR kynntu niðurstöðurnar fyrir Norðurorku á vel heppnuðum vinnufundi í janúar 2025, þar sem næstu skref í verkefninu voru rædd. Annar áfangi verkefnisins er nú í vinnslu en í honum er unnið að líkangerðinni sjálfri. Reiknilíkanið verður hægt að nota til hliðsjónar þegar ákvarðanir eru teknar um stýringu jarðhitavinnslu á svæðinu í framtíðinni og verður reikningunum beitt við ákvarðanatöku varðandi aðgerðir til að draga úr saltmenguninni. Þannig mynda líkanreikningarnir grundvöll að aðgerðum sem gætu bætt vinnslugetu Hjalteyrarsvæðisins og seinkað fjárfestingum í virkjun á nýjum svæðum.
Ytri Hagi
Jarðhitasvæðið við Ytri-Haga er um 7 km norðan við vinnslusvæðið á Hjalteyri. Þar er nú lítil hitaveita sem þjónar nærliggjandi bæjum og frístundahúsum og nýtir vatn úr 264 m djúpri vinnsluholu. Norðurorka tók við rekstri hitaveitunnar árið 2015 og síðan þá hefur verið horft til svæðisins sem mögulegs framtíðarvinnslusvæðis fyrir viðskiptavini hitaveitu Norðurorku á Akureyri og við Eyjafjörð. Undanfarin ár hafa verið unnar þar rannsóknir á markvissan hátt með það að markmiði að bora þar djúpa vinnsluholu. Staðsetning og frumhönnun holunnar, sem byggðust á þessum rannsóknum, lágu fyrir haustið 2024 og var skilað á skýrsluformi til Norðurorku í mars 2025.
Í janúar 2025 skilaði ÍSOR minnisblaði þar sem lagt er til að gerðar verði mælingar í fyrirliggjandi rannsóknarholum á svæðinu áður en vinnsla hefst úr því, til viðmiðunar fyrir breytingar sem verða innan jarðhitakerfisins þegar og eftir að vinnsla hefst. Þessu var fylgt eftir sumarið 2025 þegar 12 holur voru leiðni-, hita- og vatnsborðsmældar. Borun vinnsluholunnar hófst þann 7. júlí og lauk mánuði síðar á 1491 m dýpi. Nú er í vinnslu hjá ÍSOR skýrsla um holuna þar sem gerð er grein fyrir borsögunni, niðurstöðum mælinga, túlkun borholugagna og greiningu á bergmylsnusýnum sem safnað var á 2 m fresti meðan á borun stóð. Nánar er fjallað um borun vinnsluholunnar í kaflanum Hitaveita.
Mið-Eyjafjörður
Áætlað er að næsta svæði til orkuöflunar, á eftir Ytri-Haga, sé á dalbotni Eyjafjarðardals í nágrenni Botns og Grýtu. Þarna hafa rannsóknir þegar sýnt fram á tilvist >80°C heits jarðhitakerfis, væntanlega þess hins sama og fætt hefur vinnsluholur Norðurorku við Botn síðan 1980 án verulegs langtímaniðurdráttar. Jarðhitaleit á svæðinu er vandasöm vegna um og yfir 100 m þykkra lausra setlaga sem hylja berggrunninn á dalbotninum og aðgengi fyrir mælitæki og jarðbora er víða mjög erfitt vegna votlendis. Á móti kemur að svæðið liggur vel við núverandi dreifikerfi Norðurorku og því myndi borun nýrrar og vel heppnaðrar vinnsluholu á svæðinu hafa þann kost í för með sér að núverandi innviðir hitaveitunnar yrðu nýttir betur en ella.
Talið hefur verið undanfarna áratugi að meginjarðhitauppstreymið gæti legið einhvers staðar undir þykku setfyllunni í dalbotninum og undanfarin misseri hefur sjónum verið beint að þessu svæði með það að markmiði að bora þar nýja vinnsluholu. Árið 2024 voru sjö rannsóknarholur boraðar í samstarfi við Finn ehf og ÍSOR á bökkunum austan Eyjafjarðarár til móts við Botn og Stokkahlaðir. Dagana 10.-12. júní 2025 gerðu sérfræðingar ÍSOR dælingatilraunir í nokkrum þeirra sem höfðu það að markmiði að safna sýnum til efnagreininga, leggja mat á gæfni borholnanna og áhrif dælingar á þeirra nánasta umhverfi auk þess sem fylgst var með hvaða áhrif dæling úr þeim hefði á aðrar holur á svæðinu.
Í febrúar og mars 2025 héldu rannsóknaboranir áfram á svæðinu þegar Finnur ehf boraði fjórar rannsóknarholur vestan Eyjafjarðarár, við Botnsreit og Stokkahlaðir. Á grundvelli hitamælinga í þeim var teiknuð upp endurskoðuð hugmynd af jarðhitasvæðinu og síðan þá hefur sjónum verið beint að mýrunum í dalbotninum milli Botns og Grýtu en áskorun er að komast þangað með bortæki vegna mikillar bleytu. Því var ákveðið að áður en haldið yrði áfram með boranir yrðu gerðar yfirborðsmælingar á svæðinu sem gætu gagnast við að staðsetja næstu rannsóknarholur með þeim árangri að fækka megi þeim holum sem bora þarf. Með yfirborðsmælingum er átt við segul- og viðnámsmælingar en aðeins náðist að ljúka fyrrnefndu mælingunum á árinu 2025. Þann 16. október var svæði, sem nær nokkurn veginn frá afleggjaranum að Botni og suður fyrir Maríuhólma, mælt með segulmæli sem festur var á dróna en hér var um að ræða glænýjan tækjabúnað sem ÍSOR hafði fest kaup á þá um haustið og voru mælingarnar í Eyjafirði þær fyrstu sem búnaðurinn var notaður í. Drónanum var flogið í 50 m hæð og samtals voru mældir um 50 km sem ná yfir um 2 km2 svæði. Segulmælingar felast í mælingum á segulsviði jarðar og breytingar sem fram koma í því gefa vísbendingar um jarðfræðilegar misfellur eins og misgengi og bergganga sem leynast hulin undir jarðvegi eða lausum yfirborðslögum en slíkum fyrirbærum fylgja oft jarðhitasprungur.
Þorvaldsdalur
Í Þorvaldsdal hefur fundist vísbending um jarðhitakerfi en þar boraði Finnur ehf grunna rannsóknarholu haustið 2023 fyrir Norðurorku og Dalvíkurbyggð sem benti til nærliggjandi jarðhitakerfis. Í framhaldinu framkvæmdu sérfræðingar ÍSOR svonefndar TEM-mælingar á yfirborði eftir endilöngum dalnum en með þeim er mælt viðnám (rafleiðni) í jörðinni. Í lok ágúst og byrjun september 2025 var haldið áfram með jarðhitaleitina en þá boraði Finnur ehf. fimm nýjar rannsóknarholur í lónstæði fyrirhugaðrar Árskógsvirkjunar í Þorvaldsdalsá. Norðurorka hafði þá ákveðið að ráðast í boranirnar í því skyni að safna nauðsynlegum gögnum áður en svæðið færi undir fyrirhugað lón. Þrjár holnanna voru boraðar í samvinnu við verkfræðistofuna Eflu í tengslum við undirbúningsrannsóknir vegna virkjunarinnar.
Vikuna 29. september til 3. október 2025 réðust sérfræðingar ÍSOR aftur í viðnámsmælingar í Þorvaldsdal. Í þetta sinn var um að ræða svonefnda MT-aðferð en þar sem mannvirki, einkum jarðstrengir, hafa áhrif á slíkar mælingar hafði verið ákveðið að ljúka þeim áður en framkvæmdir vegna Árskógsvirkjunar hæfust. Á meðan TEM-mælingarnar kanna viðnám í efsta kílómetra jarðar eru MT-mælingar notaðar til að skoða dýpri hluta jarðhitakerfa. Þær sjá mun dýpra ofan í jörðina en hægt er að sjá með borunum og gefa heildarmynd af jarðhitakerfinu og vísbendingar um hitauppstreymi þess.
Rannsóknirnar í Þorvaldsdal árið 2025 voru unnar í samstarfi við Dalvíkurbyggð. Tilgangur þeirra var að safna gögnum sem ekki er unnt að afla eftir að Árskógsvirkjun hefur verið tekin í notkun. Þekking á mögulegu jarðhitakerfi í Þorvaldsdal er á byrjunarstigi og enn er hvorki vitað um hita í hugsanlegu jarðhitakerfi né hvort það liggi undir sjálfum dalbotninum eða aðliggjandi fjöllum. Ef nýtanlegt vinnslusvæði finnst í Þorvaldsdal er mögulegt að koma vatni þaðan í fyrirhugaða aðveitu frá Ytri-Haga til Akureyrar.
